ARİON ÇALIŞMA ZİYARETİ NO: 05, 11-ES
25-29 NİSAN 2005, PUERTOLLANO
İspanya’nın Puertollano Kentinde 25- 29 Nisan 2005 Tarihlerinde Düzenlenen Arion Çalışma Ziyareti Raporu
“Zihinsel özürlülere yönelik eğitim ve mesleki eğitim: işgücü piyasasina nasil dahil edilebilirler?” konulu çalışma Ziyareti 25- 29 Nisan 2005 tarihlerinde İspanya’nın Castilla-La Mancha bölgesindeki Puertollano kentinde gerçekleştirilmiştir. Çalışma ziyaretinin organizasyonu Öğretmenlerin Eğitimi Merkezi (Centro de Profesores y de Recursos) tarafından gerçekleştirilmiş ve organizasyondaki temel sorumluluk sözkonusu merkezde görev yapan Pura Sanchez tarafından üstlenilmiştir.
Çalışma ziyaretine sekiz ülkeden toplam dokuz kişi katılmıştır. Katılımcıların isimleri ve hangi ülkeden katıldıkları aşağıda verilmiştir:
İngiltere/ Graham Parkin (Grup Raportörü)
İngiltere/ Catherine Kirk
Belçika/ Ann Van Causenbroeck
Çek Cumhuriyeti/ Eva Klipova
Litvanya/ Regina Labiniene
Letonya/ Inese Karklina
Slovenya/ Zdenka Celofiga
İsveç/ Ester Alavei
Türkiye/ Keziban Karçkay
Çalışma ziyareti 24 Nisan 2005 tarihi akşamı organizatör merkez tarafından verilen resmi olmayan tanışma resepsiyonuyla başlamıştır. Resepsiyon Merkez Müdürü Sn. Casto Sanchez tarafından yapılan bir açılış konuşmasıyla başlamış ve program hakkında bilgilendirmeyle devam etmiştir. Bu süreçte katılımcılar organizatörlerle ve birbirleri ile tanışma olanağı bulmuş ve geldikleri ülkeler ve kurum/kuruluşlar hakkında kısa bilgi alışverişinde bulunmuşlardır. Programın resmi bölümü 25 Nisan 2005 pazartesi günü başlamıştır. Program kapsamında gerçekleştirilen etkinlikler ve bu etkinliklere ilişkin değerlendirmeler aşağıda verilmiştir.
Ziyaretin birinci günü Öğretmenlerin Eğitimi Merkezi (Centro de Profesores y de Recurso)’ nde gerçekleştirilen Merkez yöneticileriyle tanışma ve açılış konuşmalarıyla başlamıştır. Bu kapsamda yerel ve bölge otoriteleri birer kısa sunum yapmışlardır: Merkez Müdürü Casto Sanchez, Puertollano Belediye Başkanı Sn. Joaquin Hermoso, Bölge Eğitim Müdürü Sn. Jose Fuentes, Bölge Sosyal ve Refah Müdürü Sn. Prado Perez de Madrid, Laborvalia İşletmeleri Yöneticisi Sn. Angel Caballero Serrano ve FEAPS Bölge Müdürü Sn. Luis Perales. Açılış konuşmalarında genel olarak böyle bir çalışma ziyaretine ev sahipliği yapıyor olmaktan dolayı memnun olduklarını, bu ziyaretin özel eğitime gereksinim duyan bireyler açısından önemli katkılar sağlayacağını ve sekiz ülkenin uygulamalarının paylaşılmasıyla zihinsel özürlülerin işgücü piyasasına dahil edilmeleri konusunda yeni açılımlar sağlayacağını düşündüklerini belirtmişlerdir. Ayrıca, buradaki bilgi paylaşımı sürecinde Avrupa boyutunun yakalanabileceğini ve bilgi paylaşımı yanında kültürel paylaşımın da önemli katkılar sunacağına inandıklarını belirtmişlerdir.
Konuşmalar sırasında konuşmacıların şu noktalara değinmeleri dikkat çekici bulunmuştur :
Sn. Joaquin Hermoso: “Çalışma yaşamına entegrasyon eşitlik sürecinin gerçekleşme sürecini hızlandırır. Bizler öğrenme güçlüğü olan bireyleri çalışma yaşamına hazırlama açısındanen erken aşamada desteklemeye başlamalıyız”.
Sn Jose Fuentes : “Demokratik bir toplumda tüm çocuklar aynı haklara sahiptir. Tüm insanların çeşitli farklılıkları bulunduğu inancından hareketle eğitim her çocuğun ihtiyacını karşılamalıdır. Bu nedenle, tüm bireylere ihtiyaç duyabilecekleri fırsatlar verilmeli, çalışma ve toplumsal yaşama entegre edilmeleri sağlanmalıdır. Toplumu çoğulcu, demokratik ve insanlığa yakışır bir biçimde dönüştürmeye çalışıyoruz, Don Kişot gibi.”
Sn. Dona Luisa Prado Perez: “Öğrenme güçlüğü olan bireyler açısından İspanyol sisteminin amacı bu kişilerin tamamen bağımsız bir biçimde yaşamalarının sağlanmasıdır. En önemli hedef “bütünleşme”dir. Hükumet bu konuda ayırdığı bütçeyi her yıl %15 civarında artırmayı öngörmüşür. Bunun nedenleri; öğrenme güçlüğü olan bireylerle diğerleri arasındaki ekonomik farklılıklar, toıplumun gücünün güçsüzlerine verdiği önemle ölçülebileceği, ve fırsat eşitliği ilkesinin gereçekleştirilmesi gerektiğidir.”
Sn. Don Angel Caballero Serrano: “Mesleki eğitim ve İstihdam Merkezlerinin yaptıkları işin koordinasyonu için üç temel öncelik bulunmaktadır:
Sn. Luis Perales: “Bugün ki gelinen nokta yirmi yıl öncesi ile karşılaştırıldığında bir ütopya dır. Ancak, halen yapılması gereken çok şey var.” Katılımcı ülkeler arasında kimi diğerlerinden daha ilerde olmakla birlikte, katılımcılar da bu konuda hemfikir olmuş ve tüm gerçekleştirilenlere rağmen kendi ülkelerinde de yapılması gereken çok şey bulunduğunu belirtmişlerdir. Yapılması gerekenlerin önündeki en büyük engel olarak ise finansman sıkıntısı dile getirilmiştir.
Açılış konuşmaları sonrasında katılımcılara çalışma ziyaretine katılmaya karar verirken ne tür beklentileri olduğu ve bu ziyarete kendilerinin ne tür bir katkı sağlayacağı sorulmuş, ve beklentilerin gerçekleşme düzeyleri de çalışma ziyaretinin başarı düzeyi ile ilişkilendirilmiştir. Bu soruya karşılık olarak katılımcılar genel anlamda kendi ülkelerindeki özel eğitim sistemini ve zihinsel özürlülerin eğitim sonrası işgücü piyasasına dahil edilme süreçlerini ortaya koyarak katkı sağlayacağını ve sonrasında karşılıklı bilgi alışverişleri aracılığıyla birbirlerinin ve İspanya’nın eğitim ve istihdam sistemleri hakkında bilgi sahibi olarak bu alandaki iyi örnekleri görme fırsatı yakalayacaklarını düşündüklerini ifade etmişlerdir.
Ardından Sn. Pura Sanchez İspanya eğitim sistemi ve İspanya’daki özel eğitim ihtiyaçlarına yönelik bir sunum gerçekleştirmiştir.
İspanya 1978 yılından beri sosyal ve demokratik kurallarla ve parlamenter monarşi ile yönetilmektedir. Bu tarihle birlikte merkezi yönetim yerini yerinden yönetime bırakmıştır. Bu dönemle birlikte eğitim alanı otonom toplulukların sorumluluğuna verilmiştir.
Yerelleşme (ademi merkeziyetçi) süreci pekçok Bakanlığın yanında Eğitim ve Bilim Bakanlığını da etkilemiştir. Bununla birlikte eğitim sistemi konusunda devletin sahip olduğu genel sorumluluklar dışındaki yasalar ve sistemin yönetimi yerele aktarılmıştır.
Eğitim Sisteminin Genel Örgütlenmesi konusundaki 1990 yılı yasası universite dışındaki eğitim düzeylerinin (genel eğitim ve özel eğitim) yapısını ve örgütlenmesini düzenlemektedir. Bu yasaya göre parasız ve zorunlu eğitim 6 ila 16 yaş arası 10 yılı kapsamaktadır. Bunun 6 ile 12 yaş arasını ilkokul, 12 ile 16 yaş arasını ise zorunlu ortaöğretim oluşturmaktadır. Erken eğitim zorunlu olmamakla birlikte 6 yaşına kadar verilmektedir.
Eğitim Sisteminin Genel Örgütlenmesi konusundaki 1990 yılı yasası eğitimde ortak ilkeler belirlemekle birlikte Otonom Toplulukların eğitim konusunda güçlerini kullanmalarını da teşvik etmektedir. Bu yasa « özel eğitim ihtiyaçları » nosyonunu ortaya koymanın yanında 1982 tarihli Özürlülerin Sosyal Entegrasyonu Yasasının getirdiği normalleşme entegrasyon ilkelerini de kabul etmektedir. Özürlülerin Sosyal Entegrasyonu Yasası, özürlülerin kişisel, sosyal ve çalışma yaşamına dahil olma konularında çeşitli tedbirler ortaya koymuştur. Bunlar arasında gelen tedbirlerden biri de eğitim konusundaki genel ilkelerdir. Buradaki hedef, eğitim alanının kazanımlarından özürlülerin de mümkün olduğunca diğer bireyler gibi yaaralanmalarıdır. 1990 yasası ile birlikte özürlüler için eğitim faklı bir eğitim olmaktan çok farklılıkları karşılayacak kaynaklara sahip bir eğitim anlayışına dönüşmüştür. Bu yasa özel eğitimi genel eğitim içine entegre etmekte ve « özel eğitim ihtiyaçları » kavramını ortaya koymaktadır. Bu kavram farklılıkları barındıran bütüncül bir eğitim sistemi misyonunu taşımaktadır.
Öğrenme güçlüğü olan bireylerin topluma entegrasyonu için Castilla La Mancha bölgesinde eğitim, mesleki eğitim ve istihdam süreçlerini barındıran « Fuente Agria » adında bir program geliştirilmiştir.
Fuente Agria:Bir Global Program (Fuente Agria Foundation: A Global Programme), Puertollano
2000 yılı öncesinde “Aspades” diye anılan Zihinsel Özürlü Çocukların Aileleri Derneği’nin zihinsel özürlü çocukların yaşam kalitesini artırmak için çok az kaynağı bulunuyordu. Burada sadece erken çocukluk desteği ve günlük bakım sınıfı bulunmaktaydı. Bu dönemde zihinsel özürlü çocuklar özel olarak geliştirilmiş bireysel eğitim planı ile normal okullara devam ediyorlar veya “Valle de Alcudia” adında devlete bağlı bir özel eğitim merkezine devam ediyorlardı. Ancak burada verilen eğitim bu öğrencilerin yaşam kalitesini artımak için yeterli değildi. Ayrıca “La Laguna” adında Belediye’ye bağlı hizmet veren bir Mesleki Eğitim Merkezi bulunmaktaydı. Ancak, buraya devam eden kişilerin işgücü piyasasına dahil olma olanakları bulunmamaktaydı.
Temmuz 2000 tarihinde “Aspades” Derneği ve “La Laguna” Mesleki Eğitim Merkezi ve aynı zamanda diğer ailelerin fiziksel özürlü çocukları Derneği arasında bu çocukların eniyi şekilde geliştirilmeleri için birlikte çalışmak üzere bir anlaşmaya varılmıştır. “Aspades- La Laguna adını alan bu birliktelik Aralık 2000 tarihinde farklı yerel ve bölgesel otoritelerden destek arayışına başlamıştır. Belediye Özel eğitim merkezini kurmak üzere bir yer tahsis etmiş ve yeni bir eğitici ve yardımcı ekibi oluşturmak üzere Castilla-La Mancha Hükümeti ekonomik kaynak sağlamıştır.
Castilla-La Mancha’da zorunlu temel eğitim için ekonomik kaynak Castilla- La Mancha Hükümet’nin Eğitim Konseyi, Mesleki Eğitim Merkezleri için Sosyal Hizmetler Konseyi ve İstihdam Konseyi tarafından sağlanmaktadır. Temel hedef bu kaynakların koordinasyonu ile zihinsel özürlülerin çocukluktan yetişkinliğe kadar yaşamlarını en iyi şekilde devam ettirebilmeleri için fırsat yaratmaktır. Buradaki temel amaç bu kişilerin yaşam kalitesinin arttırılmasıdır. Bu amaca ulaşmak için bu kişilerin diğerleri gibi ücret karşılığı çalışabilecekleri bir istihdam merkezinin açılmasına karar verilmiştir.
Global Programın anlamı özürlülerin özür durumlarına bağlı olarak kendilerini en iyi şekilde gerçekleştirmeleri için ortam yaratmaktır. 2001 yılında “Fuente Agria” açılmıştır. Buraya toplam 300 zihinsel özürlü devam etmekte ve 130 çalışanı bulunmaktadır.
Fuente Agria’nın ana hizmet alanları:
(Boarding House For Severe Mentally Handicapped People)
(Boarding With Assistance)
Bu alanlardan Erken Çocukluk Destek hizmeti, Eğitim hizmeti, etüt hizmeti, mesleki eğitim ve istihdam hizmeti Aspades La Laguna Merkezi bünyesinde sunulmaktadır.
Aspades La Laguna Merkezi
Bu Merkez çeşitli düzeylerdeki zihinsel özürlülere eğitim vermek amacıyla 2001 yılında kurulmuştur. Bu merkezde 6 ile 18 yaş arası zihinsel özürlülere zorunlu temel eğitim verilmektedir. Bunun yanında zorunlu olmamakla birlikte erken çocukluk dönemi (0-6 yaş arası) desteği ve 18-21 yaş arası kişilere mesleki eğitim verilmektedir. İspanya’da Eğitim Yasası’ndaki düzenlemeler hem normal okulları hem de özel eğitim veren okulları aynı şekilde bağlamakla birlikte Aspadas La Laguna Okulu gibi özel eğitim veren merkezlerde, eğitim programı çocuğun yeteneklerine göre uyarlanmaktadır. Bunun yanında normal okullarda kaynaştırma eğitimi alanlar için bu merkezlerde destek eğitimi verilmektedir. Bu düzeydeki öğrenciler karma eğitim almaktadırlar. Bu öğrenciler için bireysel eğitim planı hazırlanmakta ve özel eğitim merkezi ve normal okuldaki öğretmenleri koordineli olarak çalışmaktadırlar. Bu merkezde öğretimde, 3 ila 21 yaş arası kişilere, akademik kişisel ve sosyal yeteneklerini geliştirmede, yenilikçi yöntemler uygulanmaktadır. Yenilikçi programların konuları çevre, sağlık bakımı, yol güvenliği, vb.dir. Bu merkez yenilikçi programın entegre edildiği bölgedeki tek merkezdir.
Bu merkezde bir müdür, 10 öğretmen, 1 fiziksel eğitici, 3 konuşma terapisti, 1 fizyoterapist, 1 rehber (psikolog), 1 destek öğretmeni görev yapmaktadır.
Erken çocukluk desteği (0-6 yaş arası) kapsamında Fizyoterapi, stimulasyon, psikomotor geliştirme ve konuşma terapisi verilmektedir.
Eğitim alanı kapsamında erken çocukluk eğitimi (zihinsel ve birden fazla özrü olanlara), zorunlu temel eğitim (zihinsel özürlülere, birden fazla özrü olanlara ve gelişim bozukluğu olanlara-otizm), sosyal garanti ve yetişkinliğe geçiş eğitimi verilmektedir.
Sosyal garanti programına 17-21 yaş arası hafif ve orta dereceli zihinsel özürlü kişiler alınmaktadır. Bu öğrenciler bu programda gerçek yaşama yönelik olarak eğitiliyorlar.Okul ile yaşam arası bir geçiş programı olarak düşünülmüştür. Burada iki yıl eğitim aldıktan sonra durumlarına gore ya iş için sıraya giriyorlar ya da destekli istihdama geçiş yapıyorlar.
Yetişkinliğe geçiş programına ağır düzeyde zihinsel Özürlüler alınmaktadır. Bu programdan genel olarak 16-18 yaş arası kişiler yararlanmaktadır. Burada günlük yaşamda gereksinim duyulan temel beceriler kazandırılıyor. Haftalık 15 saat teorik 10 saat diğer beceriler olmak üzere toplam 25 saat eğitim veriliyor.
Mesleki Eğitim Birimi kapsamında üç destekli eğitim sınıfı, ağaç işlemeciliği bölümü, bahçecilik bölümü, bulaşıkçılık bölümü, tekstil bölümü bulunmaktadır. İstihdam merkezinin temel amacı zihinsel ve fiziksel özürlüleri yardımcı personel, temizlikçi, aşçı ve sekreter olarak istihdam etmektir.
Fuesenta Mesleki Eğitim Merkezi, Ciudad Real Town
Bu merkezin amacı, zihinsel özürlülerin işgücü piyasasına, dolayısıyla da toplumsal yaşama dahil olabilmeleri için belirli alanlarda beceri kazandırılmasıdır. Böylece tam bağımsızlıklarını kazanmalarını sağlamak asıl hedeftir. Bu kişilerin gelecekte işgücü piyasasında yer alabilmeleri için bu merkezde çeşitli alanlarda beceri kazandırılmaktadır. Bu alanlar: defter üretimi, kart kutuları yapımı, halıcılık, el işi ürünler, geri dönüştürülmüş kağıtlar, tiyatro, bahçecilik, serigrafi dir. Burada üretilen ürünler pazarlanmakta ve birkısmı çalışanlara verilmektedir. Ayrıca, bu merkeze ek olarak bir de istihdam merkezi bulunmaktadır. Burada daha hafif düzeyde Özürlüler ücret karşılığı (aylık 600 Euro) istihdam edilmektedir.
Toledo İstihdam Merkezi (APANAS), Toledo
Merkez 2 Mart 1999 tarihinde açılmıştır. APANAS özürlü çocukların Aileleri Sanayi ve İstihdam Konseyi’ne bağlı olarak hizmet veren bir kamu girişimidir. Bu derneğin temel hedefi özürlüleri sadece mobilya üretmek üzere istihdam etmek değil diğer alanlarda da yetiştirmektir. Bölgede mobilya üretiminin çok yaygın olması nedeniyle mobilyaya fazla talebin olmaması karşı karşıya kalınan önemli sorunlardan biri olarak görülmektedir.
Derneğin pek çok bahçesi olması nedeniyle bahçeciliğin gelecek için iyi bir alternatif olabileceği düşünülmektedir. Başlangıçta rekabete dayalı işgücü piyasasında bu projeyi başlatmak için çeşitli güçlükler yaşanmıştır. Boyama işlemi bu kişiler için güç olduğundan boyasız mobilya üretimi yapılmaktadır. Çalışanların %99’u “ASPANAS CARPINTERIA”dan gelmektedir. Burada hem eğitim almakta hem de yaşamları boyunca tam zmanlı istihdam edilmektedirler. Bu istihdam merkezinde 2004 yılında 10 kişi çalışmaya başlamıştır. Bu merkezde çalışmanın temel amaçları; diğer çalışanlar gibi istihdam olanaklarından yararlanmak ve yaşam kalitelerini yükseltmektir. İstihdam merkezinin başta gelen hedeflerinden birisi de zihinsel özürlü çalışanların burada hem eğitim aldıktan hem de gerekli becerileri kazanıp kendi kendilerine yetecek düzeye geldikten sonra açık işgücü piyasasının istihdam olanaklarından yararlanma durumuna gelmeleridir. Merkezin açılmasından bu yana 2 zihinsel özürlü çalışanın rekabete dayalı işgücü piyasasına geçiş yapması bu hedefin başarıya ulaştığını göstermektedir. Ancak, bu merkezde iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan tedbirlerin oldukça yetersiz olduğu gözlenmiştir. Kendileri de bu durumu doğrulamış ve zaman içinde bu konuda gelişmeler kaydedileceğini belirtmişlerdir.
Ziyaretin dördüncü gününde Castilla La Mancha bölgesi Eğitim Konseyine gidilmiştir. Burada Konsey Direktörü ile biaraya gelinmiş ve eğitim konusunda bölgenin durumu ile ilgili bilgi verilmiştir.
Castilla La Mancha Eğitim Konseyi (Educational Council), Toledo
Yönetim biçimi hizmet alanlarını etkilemektedir. Bölgeler genel yasalara bağlı olmakla birlikte bölgesel düzeyde kararlar alınabiliyor. Bölgeler genel yasalardan ileri olmak koşuluyla bağımsız kararlar alabiliyor. Hizmet alanları için merkez tarafından bölgelere kaynak aktarılıyor, ancak, kaynağın hizmet alanları doğrultusunda paylaştırılması insiyatifi bölgelere ait. Bu bölgede bütçenin üçte biri eğitim alanına ayrılıyor. Konsey, eğitim kurumlarına belirli miktarlarda fon sağlayarak kendilerini iyileştirmelerine katkıda bulunuyor. Bölgede Özürlüler normal okullarda diğer öğrencilerle birlikte eğitim alıyorla, tüm İspanya’da olduğu gibi. Bölgede sadece zihinsel özürlülere yönelik özel eğitim okulları bulunmaktadır. Ancak Özürlülerin eğitim aldıkları normal okullara ve zihinsel özürlülere yönelik özel eğitim okullarına ek ödenek verilmektedir. İspanya’da üstün zekalılara yönelik yasaya sahip tek bölgenin Catilla La Mancha olduğu belirtilmiştir. Ayrıca, bölgede eğitim konusunda son beş yılda önemli gelişmeler yaşandığı belirtilmiştir.
Ziyaretin Sonuçları
Katılımcılar arasında bilgi ve deneyimlerin paylaşılması açısından ziyaretin yararlı geçtiği düşünülmektedir. Ancak , zaman darlığı nedeniyle bu paylaşım sınırlıydı. Bir haftalık bir ziyaret ülkelerin eğitim ve istihdam sistemlerini anlamak için yetersiz kalmıştır.
Özel eğitim ihtiyaçları açısından bölgesel destek sistemleri konusunda bilgi sahibi olma fırsatı verilmiş olması ziyaretin önemli faydaları arasında belirtilebilir. Çalışma ziyaretleri sırasında, sunulan hizmetler ve kaynaklar anlamında bilgi sahibi olunulmuştur. Bu kapsamda bilgi paylaşımında bulunulmuş ve ülkeler düzeyinde karşılaştırmalar yapma imkanına sahip olunulmuştur. Bu paylaşımın zaman içinde sürdürülmesi konusunda görüş birliğine varılmıştır.
Fuente Agria Programı konusunda bilgi edinmek ve ziyaretler aracılığıyla gözlemlemiş olmak çok yararlıydı. Bu programın en önemli yönlerinden biri eğitim, mesleki eğitim ve istihdam alanları arasında köprü kurmasıdır. Ancak çok yeni uygulamaya konulan bir program olması nedeniyle kendi içine bazı aksamaları bulunmakla birlikte ülkemizde bu alandaki uygulamalar açısında programdan yararlanılabileceği düşünülmektedir.
Belirtilmesi gereken önemli noktalardan biri de katılımcıların İspanyollar tarafından çok iyi karşılandığı ve ziyaretin hem eğitim sistemleri hem de kültürel paylaşım açısından bir denge içerisinde iyi planlandığıdır.
Çalışmanın en önemli sonuçlarından biri de katılımcıların ülkelerindeki bu alanda yapılan hizmetler anlamında ideal olmadıklarını ifade etmeleri, özürlülerin çalışma yaşamına dolayısıyla toplumsal yaşama entegrasyon sürecinde, farklı düzeylerde olmakla birlikte yapılması gereken çok şey bulunduğunu ifade etmeleridir. Bu çalışma ile Avrupa düzeyinde bu alanda neler gerçekleştirilebileceğinin öğrenilmiş olması ziyaretin önemli yararlarından dır. İspanya’da ziyarete kamu organlarının ilgisi ve katılımı, öğrenme güçlüğü olan bireylerin toplumsal yaşama katılımı konusundaki desteği göstermiştir. Ayrıca, yerel düzeydeki medyanın ilgisi konusun kalka duyurulması ve duyarlılık geliştirilmesi açısından önemli bulunmuştur.
Düşündüren Konular
Aspadas La Laguna Merkezinde personelin giydiği üniformalar ilk anda hastanede bulunma izlenimi yaratmıştır. Personel eldiven takarken hizmetten yararlananların takmaması da farklılığı öne çıkarıldığı izlenimini yaratmıştır. Bu kültürel bir etki olabilir, ancak kurumsal bir yapı imajı doğurmaması için bu tip uygulamalara bazı ülkelerde yer verilmiyor.
Ziyaret sırasında düşündüren bir konu da hizmetten yararlananların kendi gelecekleri konusundaki karar verme süreçlerine katılımı idi. Ziyaret sırasında bu konu ilgililere sorulmuş ancak İspanya’da hizmetten yararlananların karar süreçlerine etkin katılamadıkları ifade edilmiştir. Bu durum bütünleşme ilkesini yansıtmamaktadır.
Dikkat çeken bir diğer konu ise hizmetten yararlananların birkısmının iletişim problemleri yaşaması idi. Bazı ülkelerde bu tür problemlere karşı iletişim kolaylığı sağlamak üzere alternatif yöntemlere başvurulmaktadır. Ancak, ziyaret sırasında gidilen merkezlerde bu tür yöntemlere başvurulmadığı gözlenmiştür. Bu durum bütünleşme sürecine ket vurduğu düşüncesini doğurmuştur.
Mesleki eğitim ve istihdam merkezlerine ziyaretler sırasında yapılan işler ve çalışanların üretkenlik düzeyleri çok etkileyiciydi. Ancak bazı noktalara değinmekte yarar bulunmaktadır. Bunların başında, bu merkezlerdeki üretim süreçlerinde iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin çok yetersiz düzeyde olması idi. İkincisi, üretilen ürünlerin pazarlanması süreçlerinde sorunlar yaşanması ve bu nedenle bölgenin koşulları doğrultusunda alternatif ürünler üzerinde düşünülmesidir.