ZİHİNSEL GERİLİĞİ OLAN BİREYLERİN EĞİTİM, BAKIM VE İSTİHDAM OLANAKLARIYLA HAYATA HAZIRLANMALARI
(ARION ÇALIŞMA ZİYARETİ RAPORU / İNGİLTERE)
TAYYAR KUZ
06001,20-GB
PREPARING YOUNG ADULTS WITH SEVERE LEARNING DIFFICULTIES FOR LIFE THROUGH EDUCATION, CARE AND EMPLOYMENT OPPORTUNITIES AT LINKAGE COMMUNITY TRUST
Theme: GENERAL STUDY OF EDUCATION SYSTEMS
Konu: Eğitim Sistemleri Genel Çalışma Ziyaretleri
Yer: Spilsby, İngiltere
Kuruluş: Linkage Vakfı
Çalışma Dili: İngilizce
Düzenleyen: Mr. Graham PARKIN
Grup Raportörü: Tayyar KUZ, Türkiye
Katılımcılar: Tayyar KUZ, Türkiye
Sefer KUTLU, Türkiye
Spilsby, 11 Mayıs 2007
ÇALIŞMA ZİYARETİ:
GENÇ YETİŞKİN AĞIR ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ ( ZİHİNSEL GERİLİĞİ) OLAN BİREYLERİN EĞİTİM, BAKIM VE İSTİHDAM OLANAKLARIYLA HAYATA HAZIRLANMALARI
2005 Özürlüler Yasası ile ülkemizde daha önceden uygulamada olmayan bir çok yenilik getirilmiştir. Özürlüler İdaresi Başkanlığının yakın ve orta vadeli geleceğe yönelik çalışmaları da bu yasal düzenlemeler temelinde bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması, bakım sistemlerinde çeşitlemeye gidilmesi ve korumalı işyerlerinin oluşturulması, özürlülerin mesleki eğitimlerinin geliştirilmesi üzerinedir. Söz konusu ziyaret “Ağır öğrenme güçlüğü olan genç yetişkinlerin eğitim, bakım ve istihdam olanakları ile yaşama hazırlanmaları” konusu itibarıyla Başkanlığımız gelecek çalışma konularıyla birebir örtüşmektedir. Bu nedenlerle bu çalışma ziyareti Arıon Çalışma Ziyaretleri Kataloğundan özellikle ve birinci tercih olarak seçilmiştir.
07.05.2007-11.05.2007 tarihleri arasında eğitim sistemleri üzerine genel çalışma başlığı altında Doğu İngiltere'de kurulu bulunan Linkage Vakfına bağlı olarak faaliyet gösteren Linkage Kolej'de “Ağır öğrenme güçlüğü * çeken genç yetişkinlerin eğitim, bakım ve istihdam imkanlarıyla hayata hazırlanmaları” konulu çalışma ziyaretine katılınmıştır. Çeşitli mazeretlerden dolayı çalışma ziyaretine katılan katılımcı sayısı ikide kalmıştır. Bu istisnai durum katılımcılara daha fazla soru sorma, konuşma, tartışma ve öğrenme fırsatı vermiştir.
LİNKAGE VAKFI:
Linkage Vakfı 1976 yılında çeşitli derecelerde öğrenme güçlüğü olan bireylerin toplumiçerisinde yaşayabilmelerini sağlayabilmek için kurulmuştur. Bu vakıf, bünyesinde eğitim, bakım, istihdam ve uzun süreli bakım hizmetlerinin hepsini birden sunabilecek geniş bir şemsiye şeklinde örgütlenmiştir. Bu hizmetler Lincolnshire‘da bulunan iki kampus bünyesinde yürütülmektedir. Bunlardan Weelsby kampusde 100 yatılı öğrenci, Toynton kampusde ise 120 yatılı öğrenci bulunmaktadır. Eğitim hizmetlerinin verildiği Linkage Kolej öğrencilerinin yaşı 16 ila 24 arasında değişmektedir. Bu Kolej tüm İngiltere'den farklı düzeylerde öğrenme güçlüğü, gelişimsel bozuklukları ve nadirde olsa çoklu özrü olan öğrencilerin geniş çeşitlilikteki ihtiyaçlarını karşılayabilmektedir. Linkage hayır amaçlı bir vakıf olup, gelirlerinin nerdeyse tamamı Konsey aracılığı ile (Learning and Skills Council-LSC) hükümetten gelmektedir. LSC, 2001 yılında, İleri Eğitim Fonlama Kurulu (Further Education Funding Council) ve Çalışma ve Girişim Kurulu (Training and Enterprise Council)'nun rollerini üstlenerek, üniversitelerden başka İngiltere'deki herkes için yüksek kaliteli eğitimi planlamak ve ona fon sağlamakla yükümlü olarak çalışmaya başlamıştır. Ülkenin 9 ayrı bölgesinde bölümleri bulunmaktadır ve 2006-2007 yılı bütçesi 10,4 milyar sterlindir.
Çalışma ziyaretleri kapsamında ilk gün Linkage Kolejinin yöneticileri olan Hugh J. Williams (Education Director), Julia Lindley-Baker ile tanışıldı, iki farklı ülkenin sitemleri üzerinde konuşuldu ve sistemler sorgulandı. İlk günden itibaren farklı kampuslerde ve şehrin farklı bölgelerine yayılmış tesisler bünyesinde verilmekte olan araba yıkama kursu, perakende dükkanlar, tiyatro, drama, sanat, medya, bahçecilik ve diğer rehabilitasyon amaçlı uğraşı kursları ziyaret edildi ve gözlendi. Mesleki rehabilitasyon amaçlı kursları incelendi. Kolejin konuşma terapistleri ile işaret dili eğitimi, dudak okuma ve makaton dili hakkında bilgi alındı. Sessiz oda ve rahatlama odaları ziyaret edildi. Öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin Linkage'a kabul aşamasından, değerlendirme ve değerlendirme sürecinde kullanılan teknik ve araç gereçlerden, alıştırma eğitimlerinden, uygulamaların her birine ve en sonunda mezuniyete kadar giden sürecin her bir aşaması yerinde gözlendi. İnceleme gezisinin son gününde de her bir aşamadan sorumlu birimin hem çalışan personeli hem de birim sorumluları ile görüşüldü. Bu ziyaretler süresince onlarca vakıf çalışanıyla tanışıldı ve iletişime geçildi.
Bu inceleme ziyaretlerinin en ilginç kısmı ise korumalı yaşam evlerinden birisinde kısa bir süre misafir olarak kalmak oldu. Bu süre içerisinde özürlü öğrencilerin ev yaşantıları, ev işlerini paylaşmaları, para idaresi, evdeki gözetmenlerin sorumlulukları ve öğrencilerin birbirleriyle ilişkileri, birçok gündelik işi nasıl hallettikleri, vb. hakkında bilgi sahibi olundu ve öğrencilerle birlikte akşam yemeği hazırlandı ve beraber tipik bir İngiliz akşam yemeği yenildi.
İnceleme ziyareti esnasında dikkat çekici noktalardan biri de özel eğitimin ve özürlülere verilecek hizmetlerin temel ilkeleri olarak tüm dünyada yaygın olarak benimsenen ve ülkemizde de mevzuatta birçok yönetmelik içinde yer alan bazı ilkelerı Linkage Vakfının tüm uygulamalarında bizzat gözlemlemek oldu. Bunlar;
-Bireyin yapılan uygulamalarla kendi potansiyelini en yüksek noktaya çıkarması
-Mümkün olduğunca bağımsız olmalarını sağlamak
-İstihdam edilebilirliklerini arttırıcı düzenlemeler ve uygulamalar yapmak
-Kaynaştırma yoluyla sosyalleşmelerini sağlamak
-Duygu ve düşüncelerini ifade etmelerini sağlamak
-Daha yüksek benlik değeri ve özgüven sağlamak
-Normalleştirmedir.
SONUÇ:
Linkage Vakfının Uygulamaları ve Türkiye- İngiltere Karşılaştırması:
Ülkemizde özürlüler ihtiyaç duydukları her hizmeti ilgili kurumdan alabilmektedirler. Ancak bu hizmetlerin hepsinin sunulmasında ilgili kurum ve kuruluşlar arasında koordinasyonsuzluklar görülmekte ve uygulamadaki eksiklikler sorun yaratmaktadır. Bu ve benzeri sorunları gidermek ve özürlülere yönelik verilen hizmetlere yeni açılımlar sağlamak amacıyla çıkarılan Özürlüler Yasasından sonra özürlüler alanında ciddi kazanımlar yaşanmış olmakla birlikte koordinasyon tam olarak sağlanabilmiş değildir.
İngilteredeki Linkage Vakfında ise, eğitim hizmetleri, gündüzlü bakım-korumalı yaşam-uzun süreli bakım merkezlerinde verilen bakım hizmetleri, sosyal ve mesleki rehabilitasyon faaliyetleri, iş uğraşı terapileri ve daha bir çok kurs bir arada büyük bir organizasyon içinde verilebilmektedir. Her çocuk ilgi, istek ve becerilerine göre yönlendirilmekte ve çocuk ilerleyebildiği aşamaya kadar ilerleyebilmektedir. Vakfın gereksinim duyduğu ve bünyesinde olmayan hizmetler dışardan hemen temin edilebilmektedir.
İstihdam: Türkiye özürlülerin istihdamında kota-ceza sistemini uygulamaktadır. İngiltere ise Türkiye gibi özürlülerin istihdamı için kota ceza sistemini kullanmamaktadır. Yapılan görüşmelerde Linkage yetkilileri tarafından kota ceza sisteminin özürlü istihdamında doğru bir yaklaşım olmadığı savunulmuştur.
İki ülke uygulamaları arasındaki diğer farklılıklardan bir tanesi de korumalı işyerlerine bakış açısıdır. Korumalı işyerleri İngiltere'de özürlünün toplumla kaynaşmasını ve diğer bireylerle eşitliğini indirgeyen bir yaklaşım olarak görülmektedir. Bu ülkede gelir kaygısı olmayan ve tüm ihtiyaçları devlet ve hayır kuruluşlarınca karşılanan özürlüler için istihdam gelir elde etmekten daha çok, toplumun içine karışmak ve kendini ifade edebilmek anlamına gelmektedir. Bunun tek yolu ise istihdam edilmek, doğrudan işgücü piyasasının içinde dahil olmak değildir. Öte yandan çalışmak isteyen bir özürlünün önünde ise herhangi bir engel çıkarılamamakta ve engel çıkaran kişi ve kurumlar ayrımcılık yasasının getirdiği düzenlemeler çerçevesinde son derece ağır biçimde cezalandırılmaktadır. Bu nedenlerle daha önceden özürlülerin istihdamında 20 yıl öncesine kadar son derece yaygın olan korumalı işyerleri sisteminin neredeyse terk edilmeye başlamış olması dikkat çekicidir.
Ülkemizde ise özürlü bireylerimizin iş gücü piyasasına dahil olabilmek için gösterdikleri çabanın altında doğal olarak varolan hizmet sunumu içinde karşılanamayan maddi ihtiyaçlarını karşılamak ve düzenli gelir sahibi olma isteği yatmaktadır. Bu çabaların sonucunda ülkemizde korumalı işyerlerinin yaygınlaştırılması öncelikli gündem maddelerindendir. Özürlüler Yasası içerisinde de özellikle geniş yer verilen korumalı işyerlerinin özellikle özürlülerin ve özürlü sivil toplum örgütlerinin büyük umut bağladığı bir uygulama olduğu bilinmektedir.
Mesleki Beceri Kursları ve Mesleki Rehabilitasyon:
Linkage örneğindeki ahşap ve seramik işleri, boyama, bilgisayar kullanma eğitimi, bahçe uğraşı eğitimi, tarımsal etkinlikler aynen ülkemizde de uygulanmaktadır. Ancak bu uygulamalarda ülkemizden farklı olarak İngiltere'de amaç bu edinilen becerilerle meslek sahibi olmak, bir işe girmekten ziyade rehabilitasyon vasıtasıyla daha yüksek bir özgüven ve benlik değeri elde etmektir.
Bakım :
Ülkemizde 5052 kişi gibi son derece yetersiz bir kapasite ile özürlüye kurumsal bakım hizmeti verildiği görülmektedir. Diğer yandan ülkemizde maddi güçlük çeken ve ağır özürlü olanlara verilmeye henüz yeni başlayan bakım yardımı ve sistemi, tüm Avrupa ülkelerinde olduğu gibi İngilterede'de uzun yıllar içerisinde çok gelişmiş ve çeşitlilik kazanmıştır. Bakım hizmetlerinde İngiltere sistemi ülkemizle mukayese kabul edemeyecek kadar ileri durumdadır. Bu nedenle Linkage uygulamaları kısmi olarak örnek alınıp farklı projelere uygulanabilecek potansiyele sahip durumdadır. Bağımsız yaşam becerileri uygulamalı olarak çok güzel ve etkin bir şekilde bu kampuslerde kazandırılmaktadır. Bağımsız yaşam becerilerinin geliştirilmesi için seçilen yerleşke biçimi, fiziksel koşullar ve hizmetlerin kendi içindeki tamamlayıcılığı için model alınabilecek kadar iyi uygulamalardır. Çalışma ziyareti sonucunda Türkiye'de bağımsız yaşam becerilerinin geliştirilmesi için eğiticiler ve ebeveynlere yönelik bir el kitabının geliştirilmesinin gerekliliği konuşuldu. Bu konuda Linkage çalışanları bilgi paylaşımı konusunda son derece paylaşıma açık ve isteklidirler. Ancak olası işbirliklerin maddi gerekliliklerinin bir şekilde finanse edilmesi gerekmektedir. Korumalı kurumsal bakım ve bağımsız yaşam evlerine geçiş süreçleri başlı başına ele alınıp ülkemize adapte edilmesi gereken, uygulanması gereken projelerdir. Ancak bu tip projelerin pilot projeler şeklinde uygulanabilme ihtimali bulunmamaktadır.
Genel olarak bakıldığında özürlülük alanında son yıllarda kat edilen mesafede uluslararası sözleşmeler ve bildirilerin ülkemiz tarafından kabul edilmiş ve mevzuata dahil edilmiş olmasının etkili olduğu görülmektedir. Bu ülke uygulamalarımızın uluslararası gelişmeler ve uygulamalarla uyumlu hale gelmesini sağlamıştır. Ancak bunun yanında İngiltere'nin terk etmeye başladığı korumalı işyerleri gibi terk edilmeye başlanan bazı uygulamaların ise son birkaç yıl içinde ülkemiz mevzuatına dahil edilip öncelikli hedef olarak planlandığı ve yeni uygulanmaya başlandığı da gözlenmektedir. Bu tip uygulamalarda dünya örneklerinin daha iyi incelenip ziyaret edilmesi ve araştırılmasının, iyi örnek uygulamaların model alınmasının faydalı olacağı düşünülmektedir.
Bunun ötesinde Linkage uygulamalarının birçoğunun ülkemizde de özürlü bireylere sağlandığı görülmektedir. Ülkemizde tamamen bilinmeyen herhangi bir uygulama/metod/teknik bulunmamaktadır. Ancak iki ülke arasında bulunan belirgin uygulama farklılıklarının ise özürlülere çok farklı kurum ve kuruluş aracılığı ile götürülen hizmetlerdeki özenli ve sistemli çalışmadan kaynaklandığı düşünülmektedir.
Bu çalışma ziyareti kapsamında incelenen uygulamaların varolan projelere eklenmesi yerine başka yeni projelerle ele alınması daha yararlı olacaktır. Bunun için Türkiye ile olası işbirliklerine son derece istekli ve bilgi paylaşımına son derece açık olan Linkage yetkilileri ile proje geliştirmek isteyen ve özellikle Avrupa Birliği projelerinde ortak arayan istekli kişi ve sivil toplum örgütlerinin tkuz@ozida.gov.tr adresine ulaşmaları yeterlidir.
( * ) = İngiliz özel eğitim sistemi zihinsel gerilik, zihinsel özürlülük gibi kelimeleri kullanmamakta ve (learning difficulty) öğrenme güçlüğü kelimesini kullanmaktadır. Bu nedenle bu yazı içerisinde de öğrenme güçlüğü kelimesi kullanılacaktır.