Özveri Dergisi

---

Engellilerin Kaldırım ve Yaya Geçitlerinde Karşılaştıkları Kaza Riskleri: Konya Kent Merkezleri Örneklemi

Hülagü KAPLAN *
Hayri ULVİ**

GİRİŞ

Birleşmiş Milletler tarafından 30 Mart 2007’den itibaren tüm devletler ve bölgesel bütünleşme örgütlerinin imzasına açılan Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin Giriş kısmı,

“..sözleşmeye taraf olan devletlerin (e) Engelliliğin gelişen bir kavram olduğunu ve engellilik durumunun, sakatlığı olan kişilerin topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını engelleyen tutumlar ve çevre koşullarının etkileşiminden kaynaklandığı gerçeğini kabul ederek,... (v) Fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel çevreye, sağlık ve eğitim hizmetlerine, bilgiye ve iletişime erişimin engellilerin tüm insan haklarından  ve  temel  özgürlüklerden  tam  yararlanmasını  sağlamadaki  önemini  kabul ederek, aşağıdaki hükümler üzerinde anlaşmaya varmışlardır”

demektedir(http://www.ozida.gov.tr, 15/07/2009). Anılan Sözleşmenin 2. maddesinde ilgili diğer tanımlar yanında ‘’evrensel tasarım’’da tanımlanarak, amaç ile iliş- kilendirilmektedir. Sözleşmenin 3. Maddesinde Sözleşme’nin dayandığı belirtilen sekiz ilkenin üçüncüsü(c bendi): ‘engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması’; f bendi: ‘erişebilirlik’’tir. Madde 9’da erişebilirlik , madde 20’de kişisel hareketlilik ilişkin hükümler yer almaktadır. Her iki madde de evrensel tasarım fiziksel çevrenin düzenlenmesi içeriğini, ‘’engelsiz-tasarım’’ı da içererek,( Kaplan ve Ulvi,2007) belirlemektedir. Evrensel tasarım’ın yedi ilkesinden 1. ilke: kullanımda eşdeğerlik’in 3. kılavuzu; 5. ilke:hatanın tolere edilmesi’nin 1. ve 2. kılavuzu, engellinin kentsel mekanda karşılaşa- bileceği kaza riski ile, dolaylı da olsa ilişkilidir demek kanaatimizce yanlış olmaz (http:// www.design.ncsu.edu/cud/-Center for Universal DesignNCSU-home,15/07/2009).

Engellilerin  Haklarına  İlişkin  Sözleşme  TBMM’nce  5825  sayılı  yasa  olarak onaylanarak, 2008 Aralık ayında yürürlüğe girmiştir. Engellilerin yaya kaldırımları ve bunları  bir  süreklilik  içinde  birbirine  bağlayan  yaya  geçitlerindeki  hareketlerinde,  genel  anlamda,  erişebilirliklerinde  ve  özellikle  taşıt  trafiği  ile  karşılaşmalarında  standart işgörebilen-engelsiz-kentliye göre daha fazla kaza riski bulunmaktadır. Bu riskler, engelli açısından bakılarak, engelli gruplarına göre inceleneceği gibi, engel açısından bakılarak, trafik kaynaklı kaza riski ve fiziksel çevre donatı ve malzeme kaynaklı kaza riski olarak iki gruba ayrılarak da incelenebilir.

Ülkemizdeki yürütme ve yönetimle ilgili mevzuata göre, kaza riskine yol açan öge ve olgulardan fiziksel düzenlemeler(bkz.resim1) yerel yönetimin görevli ve sorumlu olduğu öncelikli konusu olması gerekirken; sosyal, ekonomik ve hukuki düzenlemeler

Resim 1. Yanlış tasarım ve düzenleme kaza riskidir. (http//wowturkey.com, Rıfat Behar Arşivi, engelli vatandaş; Abdurrahman Gençoğlu, Zonguldak, Gazipaşa, 05.02.09,)

merkezi yönetimin birincil, yerel yönetimin ise ikincil derece sorumluluk alanına girmektedir. Bu makale konusu her ne kadar hukuki ve diğer düzenlemelere de değinse, konunun ele alınış ve irdeleme yöntemi daha çok fiziksel çevrenin düzenlenmesi ile ilgilendiğinden, tartışma ve sonuç daha çok yerel yönetimleri kapsamaktadır.

Makalede Giriş’ten sonra, ilk olarak engelli, engel, kaza gibi temel kavramlar tanımlanmaktadır. İzleyen bölümde araştırma yöntemi ve materyal açıklanmaktadır. Bu bölümde önce 2006 yılında arazi çalışması yapılan 1.çalışmanın kaza riskleri (Kaplan ve Ulvi, 2007), konu ile ilgili örneklenen engellilerle birlikte yapılmış bulunan soru kağıdı çalışması özetlenmekte, daha sonra 2009 yılında gerçekleştirilmiş bulunan 2. saha çalışması tanımlanarak(bu makalenin saha uygulaması), iki çalışmanın ilişkisi kurulmaktadır. Bulgular ve Tartışma bölümünde saha çalışması ile elde edilen bulgular, tartışmaya açılarak,incelenmektedir. Son bölüm, sonuç ve bazı önerilerin yapıldığı bölümdür.

Temel Kavramlar

Bu çalışmada kullanılan Türkiye’de henüz yayımlanmış literatürde henüz kesinlik kazanmamış kavramların hangi anlamda kullanıldığını açıklamak amacı ile açıklama yapılmıştır.

Bireysel engelli: Fiziksel, zihinsel, algısal ve diğer sağlıklı gelişme ve yaşam sürdürme güçlüklerinden en az birine sahip birey(5825 nolu kanun). Bu yazıda engelli aynı anlamda kullanılmıştır. Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin amaç maddesindeki tanım da bu tanıma koşuttur: Engelli kavramı diğer bireylerle eşit koşullar altında topluma tam ve etkin bir şekilde katılımlarının önünde engel teşkil eden uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu bulunan kişileri içermektedir

Bireysel engel: Bireyin sahip olduğu fiziksel, zihinsel ve diğer sağlıklı gelişme ve yaşam sürdürme güçlüklerinin her biri.

Mekansal engel: Engellinin mekanı kullanmasını ve kentsel ortamda toplumsal yaşama katılımını engelleyen veya kısıtlayan, mekanda fiziksel olarak biçimlenmiş ve boyutlanmış mekansal öğelerdir.

Kaza: Önceden öngörülmeyen, bilinmeyen, kontrol dışı olan, zarar verebilecek niteliği olan her olay kaza olarak tanımlanabilir.

Trafik kazası: İnsan, taşıt yada ulaşım alt ve üst yapısının kusurları nedeniyle ortaya çıkan durum.

2918  sayılı  Karayolları  trafik  Kanunu’na  göre  trafik  kazası  tanımı(Madde  3): Karayolu üzerinde hareket halinde olan bir veya birden fazla aracın karıştığı ölüm, yara- lanma ve zararla sonuçlanmış olan olaydır.

YÖNTEM VE SAHA ÇALIŞMALARI

Bu alan çalışması, Ulvi ve Kaplan, 2007 yılındaki bildirisi ve Kaplan ve Ulvi, H. 2007 makalesinde ortaya konan farklı engelli gruplarının ortak ve farklı sorunsal algıları üzerine geliştirilen anket çalışmalarının Konya kent merkezinde farklı engelli gruplarına uygulanması ile ortaya çıkmıştır. Konu açılacak olursa 1.saha çalışmasında her bir en- gelli türünden ile tek kişi ile sokak gezilerek elde edilen duyarlılık ölçülürken, 2.Çalışma olan bu çalışmada 1.çalışmada ortaya çıkan veri setleri kullanılarak farklı engellilerin taşıt türleri ve kent içi trafik düzenlemelerine yönelik kaza risk düzeyleri ölçülmüştür. Elde edilen anket soru kağıtları bu saha çalışması sırasında anketlerde fiziksel düzenlemeler ve taşıtların kaza riskleri üzerine yaklaşık 30 farklı konu sorgulanmaya çalışılmıştır. Bu çalışmada elde edilen veri setlerinden farklı engelli gruplarının fiziksel düzenlemelerdeki ve taşıtlardaki risk konusundaki ortak noktalar ön plana çıkartılmaya çalışılmıştır.

Araştırma amacı ve yöntem, engellilerin karşılaştıkları kaza risklerinin sınıflan- dırılmasını gerektirmektedir. Yazarlar bu konuda yaptıkları literatür(yazın) taramasında böyle bir sınıflandırma ile karşılaşmamışlardır.

Kaza Risklerinin Sınıflandırılması.

Kentsel mekanda yer alan kazalardan, ancak ölümlü, yaralamalı ve zararla sonuçlanmış  olanlardan  2918  sayılı  yasa’da  tanımlandığı  şekli  ile  trafik  kazası  tanımına girenlerin kaydı tutulmaktadır. Mekânsal engellerden dolayı ortaya çıkan kazalardan da ancak ölümlü, yaralamalı veya ciddi zararla sonuçlanmış olanlar, işlem yapılması gereğinden  dolayı,  ancak  dağınık  bir  biçimde  belgelenmektedir.  Bu  kazaların  da,  standarttutanaklar ile belgelenmesi ve önlem alınması yolunda istatistikî değerlendirmesinin yapılabilmesi, bunların öncelikle böyle bir tutanak geliştirilmesi yönünde, anlamlı sınıflandırılmasına bağlıdır. Bu düşünce ile bu makale yazarları tarafından aşağıdaki sınıflandırma yapılmıştır.

Yukarıda tanımlanan kaza, mekansal engel ve trafik kazası tanımına göre, kaza riskleri üç farklı biçimde sınıflandırılarak, incelenebilir. Bunlar:

A- Kaza Risklerinin Engelli Gruplara Göre Sınıflandırılması

a1-ortopedik engellilerin kaza riskleri
a2-görme engellilerin kaza riskleri
a3-işitme engellilerin kaza riskleri
a4-zihinsel engellilerin kaza riskleri

Bu çalışmada engelli yayaların karşılaştıkları kaza riskleri alan örneğinde incelenmiştir.

B- Kaza Risklerinin Mekansal Engel ve Trafik Kaynaklı Sınıflandırılması

Buradaki inceleme geometrik tasarımlardan daha çok fiziksel yapılanma konularına ilişkindir.

b.1- Donatılar ve malzeme kaynaklı kaza riskleri
     b1.1.yol yüzeyi (pürüzsüz, kaygan, pütürlü)
     b1.2. yol niteliği (asfalt, beton, kırma taş, toprak..)
     b1.3. geçitler (alt, üst, eşdüzey)
     b1.4. yol yüzeyinin işgali –taşıt platformu: yanlış parketme
     b.1.5. yaya platformu: kaldırımın çeşitli malzemelerle (eşya ve ticari satış gereçleri) kapatılması
     b2- Trafik kaynaklı kaza riskleri
     b2.1. taşıt kaynaklı (bakım, onarım durumu, duraklama türü, hareket türü)
     b2.2. sürücü kaynaklı (intikal süresi, reaksiyon süresi, frenleme süresi)
     b2.3. yaya kaynaklı kaza riskleri (intikal süresi, reaksiyon süresi)

Bu makalede engelli yayaların karşılaştıkları kaza riskleri a1, a2, a3 örneğinde ve b1, b2 gruplamasına göre incelenmiştir.

C- Kompozit Sınıflandırma: Engelli ve Mekansal Ortamı Birlikte Kullanarak Sınıflandırma.

Bu sınıflandırma her iki sınıflandırmayı birlikte kullanarak, düzenlenen, matriks nitelikli bir tablo olarak düşünülmelidir.

Çalışma alanında uygulama yapılan engelli sivil toplum örgütleri sırası ile Kamu Yararına Görme Özürlüler Derneği Konya Şubesi, Türkiye Sakatlar Derneği Konya Şubesi, Konya İşitme Engelliler Derneği ‘dir. Kent içindeki konumları sırası ile sarraflar yer altı çarşısı karşısı, Belediye Petek Dükkanları Ferhuniye Mahallesi, Abdülaziz Mahallesi Şirinhanım Çeşmesi sokağında bulunmaktadır.

Yukarıda adı geçen dernek yetkilileri ile daha önceden irtibat kurulmuş ve her birinin yaklaşık 200’er üyesinin bulunduğu bilgisi alınmıştır. Bilimsel çalışma için mini- mum 30 kişinin olması gerektiği göz önünde bulundurularak bu kişilerin arasından rastgele 15 şer kişi seçilmiştir. Toplamda yürüme 14, görme 15, işitme 13 olmak üzere 43 engelli kişinin üzerinde anket yapılmıştır ancak her bir engelli grubundan 30’ar denek olmadığından değerlendirmeler genel olarak engellilerimizin kaza risklerini ortaya koymak üzerine olmuştur.

Çalışmaya 22 Temmuz 2009, saat 13.30’ da başlanmış ve aynı gün saat 20.30’ da bitirilmiştir. Sırası ile görme engelliler, bedensel engelliler ve işitme engelliler derneklerine gidilerek dernek içerisinde toplu olarak anketler yapılıp bitirilmiştir.

Türkiye Sakatlar Derneği Konya Şubesi yakınındaki erişim durumu	Türkiye Sakatlar Derneği Konya Şubesi farklı açılardan geçişi	. Kamu Yararına Görme Özürlüler Derneği Konya Şubesi bulunduğu bina ve Sarraflar Kavşağı

2.1. Sosyo- Demografik Verilerin Analizi

Tablo 1.Farklı Engelli Gruplarının Oranları                         Tablo2. Engellilik Nedenleri
                                       

Ankete katılımda farklı engelli gruplarının sayılarının dengeli olmasına dikkat edilmiştir.alan uygulaması sırasında ankette öngörülmeyen bir engellilik nedeni de ortaya çıkmıştır. Bu da özellikle bedensel engellilerdeki yanlış teşhis ve tedavi sonrasında ortaya çıkan insanlarımızın sakat kalma durumudur. Tablo 2 de de görüldüğü gibi doğuştan engellilik kitlenin büyük çoğunluğunu oluştururken bir kaza sonrası sakat kalma oranı %5 olarak görülmektedir.

Tablo 3. Engelli Grupları Yaş Dilimleri           Tablo 4. Anket Yapılan Merkezi İlçe Oranları

Engellilerimizin tamamı (çalışma evreni için)15-65 yaş aralığı olan üretim yapabilir, çalışabilir yaş dilimleri arasında yer almaktadır. Genç nüfus engelli grubun %65 ini oluştururken, orta yaşlı nüfus %35 ini oluşturmaktadır.

2.2. Fiziksel Düzenleme Kaynaklı Kaza Risklerine Yönelik Analizler

Kodlamalar:

PY: pürüzlü yüzeyler, BD: boşluklu döşemeler, TG: kanalizasyon ızgarası, KP: kırık parkeler, KAL: kaldırıma araçların parketmesi, KAS: kış aylarında ıslak zeminin
ve  su  birikintilerinin  yürümeyi  zorlaştırması,  KAÇ:  kaldırımda  altyapı  çalışmalarının bulunması ve işaretlemenin olmaması, ÇÖP: erişebilir yükseklikte çöp kutularının bulunmaması, TEL1: engelli duyarlı telefon kulübelerinin bulunmaması, TEL2: giriş çıkışlarda zorluk yaşanması, OP1: Sokakta Bulunan Düzensiz Otoparkların Hareket Alanını Kısıtlaması, OP2: Engelliler İçin Bir Otopark Düzenlemesinin Olmayışı, KT: kesinlikle tehlikeli, BT: bazen tehlikeli, TSZ:tehlikesiz,
BFY: konu hakkında bir fikri yok

Tablo 5. Kaldırımlardaki Pürüzlü Yüzeyler                 Tablo 6. Boşluklu Döşemeler(Özellikle Arnavut Kaldırımlar)

Kaldırımdaki pürüzlü yüzeyler konusunda yürüme(bedensel) ve işitme engellilerin duyarlılıkları ortak değerlendirilmiştir. Anket yapılan bütün engelli grupları pürüzlü yüzeyler konusunda belirgin bir fikre sahip bulunmamaktadır. Kişisel tecrübelere göre tehlikeli bulanlar olduğu gibi risk olmadığı konusunda düşünenlerde göz ardı edilemeyecek orandadır. Boşluklu döşemeler konusu yürüme ve işitme engelliler için bir veri seti olarak sunulmuştur. Buna göre bu iki engelli grubumuzun ortak fikirleri %78 olarak kesinlikle tehlikeli olduğunu düşünmektedirler.

Tablo 7a-7b. Kanalizasyon Izgaralarının Farklı Engelli Gruplarına Göre Tehlike Riski

Kanalizasyon ızgaralarının genel olarak tehlikeli olması durumu yürüme engellilerde %80 lere varırken bu oran işitme engellilerde yarı yarıya düşerek %40 lara gerile- mektedir. Buradaki en büyük faktör görme duyusunun olumlu katkısıdır.

Tablo 8a-8b-8c. Kaldırımdaki Kırık Parkelerin Farklı Engelli Grupları İçin Oluşturduğu Kaza Riskinin Oranları

Yukarıdaki her 3 grupta da görüldüğü gibi kırık parkeler çok riskli bir malzeme olarak değerlendirilmiş, beklenenin aksine işitme engellilerde en yüksek oranla bu fizik- sel faktöre çok duyarlı olduklarını ifade etmişlerdir.

Tablo 9a-9b-9c. Kaldırımlara Araç Parketmenin Farklı Engelli Grupları İçin Risk Oranları

Kaldırıma araç parkedilmesi bütün engelli grupları için ortak olarak kesinlikle tehlikeli ve çok yüksek oranda kaza riski taşıdığı tespit edilmiştir.

Tablo10a-10b-10c. Kış Aylarında Islak Zeminlerin Ve Su Birikintileri Oluşmasının Engelli Grupları İçin Kaza Riski Oranları

Bütün engelli grupları ıslak zemin ve su birikintisi etkenine ortalama %80 oranında kesinlikle riskli olarak bakmaktadır. Bu oran görme engellilerde tavan yapmaktadır. İşitme engellilerde bu veri setinde de beklenenin üstünde bir hassasiyet göstermektedir

Tablo11a-11b-11c. Kaldırım Üzerinde Altyapı Çalışmalarının Varlığı Ve Uyarıcıların Eksikliğinin Kaza Riski Oranları

Altyapı çalışmalarını riskli bulma oranı görme, yürüme ve işitme engellilere doğru bir azalma gözükmektedir. Görme engellilerin 4 te 3ünden fazlası kesinlikle tehlikeli bulurken işitme engellilerin sadece %15 i kesin tehlikeli bulmuşlardır. Buda işitme engellilerin normal iş görebilen insanlara en yakın engelli grubu olduğunu desteklemektedir.

Tablo12a-12b. Çöp Kutularının Erişebilir Yükseklik Ve Uygun Konumda Olmamasının Risk Oranlar

Çöp kutularına yönelik işitme engellilerin %61 lik bir oranla bir fikirlerinin olmaması bu materyalin bu engelli grubuna yönelik kaza riski taşımadığını ortaya koymak- tadır. Ancak yürüme engellilerin yarıdan fazlası çöp kutularının kendileri için bir kaza riski oluşturduğunu düşünmektedir.

Tablo13a-13b. Engelli Duyarlı Düzenlenmiş Telefon Kulübelerinin Olmamasının Oluşturduğu Risk Oranları

Yürüme engellilerin yarısı kesinlikle riskli görüşünde olup, 4’te biride bazen bu konunun sıkıntı oluşturduğu görüşündedir. İşitme engelliler de ise doğal olarak büyük çoğunluğunun bu faktöre karşı bir fikrinin olmaması olağan gözükmektedir

Tablo14a-14b. Telefon Kulübelerine Giriş Ve Çıkışta Kaza Riski Oranı

İşitme engellilerde kulakla ilgili materyallere yönelik aynı düşünceler devam etmekte olup, yürüme engellilerin tamamına yakını bu konunun(telefon kulübelerine giriş çıkışın) kendileri açısından kesinlikle bir kaza riski oluşturduğunu düşünmektedirler.

Tablo15a-15b. Sokakta Bulunan Düzensiz Otopark Alanlarının Engellilerin Hareket Alanlarını Kısıtlaması İle Oluşabilecek Kaza Riski Oranları

Yürüme engellilerin büyük çoğunluğu (%80) kendileri için kesinlikle bir risk ol- duğunu düşünürken, işitme engellilerin ancak yarısı bazen risk olabileceğini düşünmektedir. Bu da otopark düzenlemelerinin özellikle bedensel engellilere yönelik düzenlemenin katkıyı arttıracağı düşüncesini desteklemektedir.

Tablo16a-16b. Engellilere Özel Bir Otoparkın Olmayışının Oluşturduğu Kaza Riski Oranları

Bedensel engellilerin büyük çoğunluğu kendilerine özel bir otoparkın olmasını isterken işitme engelliler bunun eksikliğini pek fazla hissetmemektedirler.

2.3.  Engellilerin  Yaya  Geçitlerinde  Karşılaştıkları  Taşıt  Kaynaklı  Kaza Risklerinin Analizi

Bu bölümde ilgili veri setleri analiz edilirken engelli grupları ayrımı yapılmamış,  tüm  engellilerin  taşıt  türlerine  yönelik kaza tehlikesi risk oranları ölçümü ortaya konmuştur.

Tablo17a. Engellilerin Özel Oto Ya Yönelik Kaza Riski Düşünceleri

Engelliler %80 oranında özel otomobillerin kendileri için bir kaza riski taşıdığını düşünmektedirler

Tablo 17b-17c-17d. Engelli Gruplarının Özel Oto Konusunda Düşündükleri Kaza Risk Düzeyleri

Yürüme engellilerin tamamı otomobili belli düzeyde tehlikeli bulurken görme engellilerde bu durum yaklaşık %10 luk bir düşüşle %90 lar seviyesine inmektedir. İşitme engellilerin ise ancak yarısı özel otoları belli düzeyde tehlikeli bulmaktadır.

Tablo 18a. Engellilerin özel oto ya yönelik kaza riski düşünceleri

Engelliler %76 oranında taksinin kendileri için belirli bir kaza riski taşıdığını düşünmektedirler. Bu taksilerin devamlı trafikte olmalarına karşın engellilere yönelik du- yarlılık göstermedikleri belirlenmektedir.

Tablo 18b-18c-18d. engelli gruplarının taksi konusunda düşündükleri kaza risk düzeyleri

Kesin bir risk sırası yapmak gerektiğinde yürüme engelliler %75, görme engelliler %60 , işitme engelliler %0 olarak sıralanmaktadır. Bu durum işitme engellilerin kaza risk sıralamasında çok önemli görmediklerinin kanıtı olmaktadır.

Tablo 19a. Engellilerin minibüslere yönelik kaza riski düşünceleri

Engellilerin bu araç türünü taksilere göre kesinlikle daha tehlikeli ve kaza riski yüksek bulmaları oranı %50 dir. Minibüslerin engellilere karşı taksilere göre daha tehli- keli oldukları söylenebilir.

Tablo 19b-19c-19d. engelli gruplarının minibüsler konusunda düşündükleri kaza risk düzeyleri

Minibüsler konusunda enfazla (%80)yürüme ve görme engelliler endişe etmektedir. Tablolardan görüldüğü kadarıyla bütün engelliler minibüslerin kendileri ile ilgili kaza yapma riskini üst seviyede değerlendirmektedirler.

Tablo 20a. Engellilerin belediye otobüslerine yönelik kaza riski düşünceleri

Belediye otobüsleri kaza risklerinin kesinlik taşıması yönünden minibüsten küçük taksiden oran olarak büyüktür.

Tablo 20b-20c-20d. Engelli gruplarının belediye otobüsleri konusunda düşündükleri kaza risk düzeyleri

Taşıt türlerinde yine yürüme engelliler belediye otobüsleri ile ilgili en üst se viyede  (toplam%86)  riskli  bulmaktadırlar.  Onları  sırası  ile  görme  ve  işitme  engelliler izlemektedir.

Tablo21a Engellilerin bisikletlere yönelik kaza riski düşünceleri

 Engellilerin yaklaşık 4 te 3 de bisikletlileri genel olarak tehlikeli bulmaktadır. Buna da çoğu zaman bisikletlilerin tutarsız davranışları yol açmaktadır.

Tablo 21b-21c-21d. engelli gruplarının bisikletler konusunda düşündükleri kaza risk düzeyleri

Bu veri setinde görme engellilerin tamamı bisikletlileri kesinlikle tehlikeli olarak değerlendirmiş görme engelliler ise bunun yarısı oranında bir risk düzeyi belirlemişlerdir.

Tablo 22a.Engellilerin motorsikletlere yönelik kaza riski düşünceleri

Engellilerin kesinlikle tehlikeli bulma oranı bisiklete göre fazladır. Buda motosikletlilerin trafikte gelişigüzel şekilde ilerlemelerinden kaynaklanabileceğini düşündür- mektedir.

Tablo 22b-22c-22d. engelli gruplarının motosikletler konusunda düşündükleri kaza risk düzeyleri

Motosiklet konusunda engellilerin genel değerlendirme biçimi bisiklete benzer olmaktadır. Burada da risk düzeyi sıralaması görme, yürüme ve işitme olarak ortaya çıkmıştır.

3.BULGULAR VE TARTIŞMA

Bu makalenin konusu olan engellilerin kentsel fiziksel çevrede ve trafik içinde karşılaştıkları kaza riskleri ülkemiz literatüründe doğrudan araştırılmamış, farklı yönleri, özellikle kent mekanlarının engelliler tarafından kullanımı ve fiziksel çevrenin düzenlenmesinin engellilere uygunluğu,uyumsuzluğu yönleri ile belli araştırmalara dolaylı anlamda konu olmuştur.

Bu çalışma , daha önce yapılmış olan ve yukarıda 1. saha çalışması olarak belirtilen çalışma da dahil, engellilerin kent mekanlarındaki kaza risk analizinin yapılması için veri tabanı oluşturma, yöntem ve teknikleri belirleme yönünde pilot çalışma olarak görülmelidir. Bu konuda literatürün özellikle Türkiye’de benzer çalışmalar anlamında, hemen hiç olmaması ve birincil anlamda istatistik veri tabanının bulunmaması konunun saha’da yapılan çalışmalar ile ,yerinden bilgi toplama yöntemlerini kullanarak, yapılan araştırma bulgularının dikkatli bir biçimde bir diğer saha’da yapılan çalışma ile karşılaştırılarak, bulguları istatistiksel anlam taşıyacak biçimde irdeleyerek , araştırılmasını zorunlu kılmıştır.

Engellilerin kaldırım ve yaya geçitleri dahil, kentsel mekanlarda yaya olarak kar- şılaştıkları  veya  karıştıkları  kazalar  hakkında  hiç  bir  istatistiki  bilgi  bulunmamaktadır. Bunun bir nedeni, bu tür kaza ve kaza risklerinin ilgili yasa’da belirtilen trafik kazası tanımı dışında kalmasıdır. Bir diğer ve mekansal özelliklere daha belirgin biçimde dayanan nedeni ise, fiziksel çevrenin düzenlenmesi sonucunda ortaya çıkan, mekanın engelli düzenlenmesi, farklı grup engelliyi farklı biçimde etkileyen, bize göre kaza’ya yol açan mekansal kusurların kaza olarak tanımlanmaması ve dolayısı ile, istatistik bilginin bulunmamasıdır. Kentlerde yerel yönetimlerin bu konu ile ilgili görev ve sorumluluklarından genel anlamda, kaçınması, bu konuda bilgilendirme, bilinçlendirme dahi yapmaması da bu kusurların neden olduğu olguların ve olayların kaza kapsamında tanımlamaması ile ilgili olabilir. Yerel Yönetimlerin kentsel fiziksel çevrenin düzenlenmesindeki ve kentsel sosyal konulardaki rolü ve sorumlulukları konusunda yayınlar ülkemizde literatürde bulunmaktadır. Bu literatürde, örneğin, Akdoğan(2006), erişme konusunda(’’ulaşılabilirlik’’)
ve fiziksel çevrenin düzenlenmesi ilkeleri ve normları konusunda bilgilendirme yapılarak, öneriler geliştirilmektedir. Ancak, istatistiki veri tabanı ile doğrulanması , geçerlilik ve güvenirlilik düzeyi belirleme yapılamaması, engellinin karşılaştığı kaza riskleri’nin genellemelerden elde edilerek, hükümlendirilmesine yol açmakta, fiziksel çevre düzenlemesindeki önemli girdi: mekansal özellik; trafik kazasındaki önemli girdi: kara nokta analizi ve bunun engelliler yönünden yoğunluğu(istatistik sıklık , kaza oluş ve şiddeti gibi) mekan a/noktaya/kesime özgü bilinmediğinden, önlem önermeleri de genellemeler düzeyinde kalabilmektedir.

Trafik kaza riski konusunda da istatistiki bilgi bulunmamasının en önemli bir nedeni 1 Ocak 1986’dan beri trafik kazası formu yerine kullanılan Trafik Kazası Tesbit Tutunağı’nın kaza’ya karışanlar içinde engelli kişi olup olmadığı;engel grubu ve durumu hakkında bir bilgi içermemesidir. Ölümlü, Yaralamalı ve Maddi Hasarlı Kazaları İçin Trafik Kazası Tesbit Tutanağı ile Maddi Hasarlı Trafik Kazaları İçin Trafik Kazası Tesbit Tutanağı’nın her ikisinin VI. Bölümü kazaya karışan sürücüler ile ilgilidir. 2008 Nisan ayından beri, sadece maddi hasar ile sonuçlanan trafik kazalarında kazaya karışan tarafların anlaşmaları durumunda, kendileri tarafından doldurulan Trafik Kazasının Taraflarınca Doldurulan İçin Trafik Kazası Tesbit Tutanağı ise yaya-taşıt çatışması ile ilgili değildir.Engelli kaza riskine altlık oluşturacak diğer bir çalışma da Ulvi, H.ve Kaplan, H.,‘nın 2007 yılında yapılan trafik ve yol güvenliği kongresinde sundukları, Ankara kent merkezinin sokak mekanlarındaki engellerin irdelendiği çalışmadır. Konya’da daha önce yapılmış bir araştırmada da yaya dolaşım alanlarında rastgele yerleştirilmiş aydınlatma elemanlarının alanı böldüğü ve özellikle görme engelliler için tehlike oluşturduğu;tekerlekli sandalye kullanıcılarının hareketini güçleştirdiği belirtilmiştir ( Çakmak,2006).

Kentsel mekanın engelliler tarafından kullanılmasına ilişkin, farklı engel gruplarından 100 kişi ile yapılmış, ankete dayanan kapsamlı bir araştırma yine yakın dönemde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir (Buldurur ve Yavaş,2007). Söz konusu çalışmada beden- sel ve görme engelliler olarak 2 ana engelli grup incelenmiştir. Bedensel engelliler tekerlekli sandalyeli olan ve olmayanlar gruplaması ile ele alınarak, bunlara da spastik engel- lilerin tekerlekli sandalye kullananları da ilave edilmiştir. Konya örnekleminde yapılan çalışmada ise bedensel ve görme engellilere ilave olarak işitme engelliler de çalışmaya dahil edilmiştir. Buldurur ve Yavaş’ın 2007 çalışmasındaki Tablo 5 ten Tablo 12 ye kadar olan  bölümde  özellikle  kaldırım  ve  yaya  yollarında  yürüyebilme  rahatlığı  incelenmiş, kaldırımdan duyulan rahatsızlıklar %84’ ler gibi yüksek düzeyde bulunmuştur. Şimdi ki çalışmada bu rahatsızlık düzeyi engelli gruplarına göre %60 lardan %90 seviyelerine kadar değişmektedir. Buldurur ve Yavaş’ın(2007) çalışmasında eşdüzey ve farklı düzey yaya geçitlerinin ayrımı net olarak verilmemesine rağmen engelli ulaşımı ve zorlukla-
rı  konusunda  oldukça  değerli  bulgular  ortaya  konmaktadır.  Şöyleki,  kaldırım  ve  yaya yollarında rahat dolaşabilme durumu engellilerin farklılıkları bakımından ve verdikleri tepkiler yönünden tablo 5 ten tablo 9’ kadar irdelenmiş,Tablo 9 dan Tablo12’ye kadar ise  yaya  geçitlerinin  farklı  engelli  gruplarınca  dolaşabilirliğin  durumu  ölçümlenmiştir. Konya’daki  alan  çalışması  sonucunda  da  özellikle  minibüslerin  bütün  engelli  grupları tarafından çok yüksek düzeyde kaza riski oluşturacak taşıt türü olduğu algısı tespit edilmiş; işitme engellilerin ortalama üçte birinin kent içi trafikteki kaza riskini azaltmak için düzenlemeler ve taşıt riskleri konusunda hiçbir fikrinin olmadığı tespit edilmiştir. Bu durum işitme engellilerin kentsel trafik sistemini bir film şeridi gibi izlediği ve kaza riski konusunu algılayamadıklarını ortaya koymaktadır. Görme ve yürüme engelli grupları taşıt ve fiziksel düzenlemelerle ilgili kaza riskleri konusunda oldukça duyarlı tepkiler ver- mektedirler. Kazaların sayısal sıralamasında özel otolar ilk sırada yer almaktadır. Ancak engelliler birebir görüşmelerde toplu taşım araçlarının kendilerini sıkıştırmalarını günlük olaylar olarak değerlendirmektedirler. Yani bu kaza riskleri üzerine bir önlem alınmaması öylesine benimsenmiştir ki, çoğu zaman kaza ve kaza riski olarak bile değerlendirilmemektedir.

Yaya  kaldırımlarının  engelsiz  düzenlenmemiş  olması,  kaza  riskini  arttıran  en önemli eksikliktir. Mekansal bir süreklilik içinde uygulanması gereken engelsiz şerit ve duyumsanabilir iz’in bir diğer deyişle, engelsiz mekan tasarımının uygulanması ile sadece kaldırımların kullanımında değil, yaya geçitlerinde de, kaza riski azaltılabilecektir

3.Sonuç ve Öneriler

Bu çalışma , daha önce yapılmış olan ve yukarıda 1. saha çalışması olarak belirtilen çalışma da dahil, engellilerin kent mekanlarındaki kaza risk analizinin yapılması için veri tabanı oluşturma, yöntem ve teknikleri belirleme yönünde pilot çalışma olarak görülmelidir. Bu konuda literatürün özellikle Türkiye üzerine çalışmalar anlamında, hemen hiç olmaması, birincil anlamda istatistik veri tabanının bulunmaması konunun sahada yapılan çalışmalar ile, yerinden bilgi toplama yöntemlerini kullanarak, yapılan araştırma bulgularının dikkatli bir biçimde bir diğer yerde(sahada) yapılan çalışma ile karşılaştırılarak, bulguları birbiri üstüne anlamlı bir biçimde koyarak , araştırılmasını zorunlu kılmıştır.

Kentsel mekanda yer alan kazalardan, ancak ölümlü, yaralamalı ve zararla sonuçlanmış olanlardan 2918 sayılı karayolları trafik yasasında tanımlandığı şekli ile trafik kazası tanımına girenlerin kaydı tutulmaktadır. Mekansal engellerden dolayı ortaya çıkan kazalardan da ancak ölümlü, yaralamalı veya ciddi zararla sonuçlanmış olanlar, işlem ya- pılması gereğinden dolayı, ancak dağınık bir biçimde belgelenmektedir. Bu kazaların da, standart tutanaklar ile belgelenmesi ve önlem alınması yolunda istatistiki değerlendirme- sinin yapılabilmesi, bunların öncelikle böyle bir tutanak geliştirilmesi yönünde, anlamlı sınıflandırılmasına bağlıdır. Bundan baska,engellilerin görüşleri, önerileri ve özellikleri dikkate alınarak yapılan düzenlemelerin birbirinden kopuk biçimde değil (örneğin erişimde yalnız bina içi, yalnız toplu taşım aracı gibi) süreklilik taşır biçimde ele alınması önem  taşımalıdır.  Bireysel  engel,  mekansal  engel,tanımları  yasal  çerçevede  yapılmalı, Kaza, 2918 sayılı Karayolları trafik Kanunu’na göre trafik kazası tanımı dahil,trafik kazası tanımlamaları, yasal anlamda gözden geçirilmelidir. Bunun için öncelikle kaza tanım- larına uygun biçimde kaza risk sınıflaması yapılmalıdır. Makale bu sınıflama önerisini yapmakta, yazarlar tarafından yapılan bir sınıflamanın saha uygulamasını içermektedir.

-Kent planları, mimari projeler, peyzaj projeleri ve kentsel tasarım projelerinde öncelikle mekânsal boyutlar ve donanımların ve mekan kullanıcılarının standart kalıplar içinde düşünülmesi son yıllarda engeller ve engelliler konusunda geliştirilen yasal çerçeveyi de tam olarak göz önünde tutmaksızın, mekanın düzenlenmesi ve kullanıcı tiplemesinde potansiyel engel, engelleme ve engellilerin genelde bir olgu biçiminde, göz ardı edilmesidir. Bu durum ise bir diğer açıdan, belki de farkında olmaksızın bir “dışlama” durumunu ortaya çıkarmaktadır. Bu durumda, engelli grupları kentsel mekanı genel nüfustaki oranına göre en az kullanan, dolayısı ile kentsel yaşam ve toplumla bütünleşmelerinde diğer gruplara göre daha fazla sıkıntıları yaşayan gruplardır. Konunun aktörleri hukuksal, fiziksel ekonomik düzenlemelerde daha hassas olabilirler ise engellilere yönelik kaza riskleri azaltılabilir.Konya örneklemli bu çalışmada kaldırım, fiziksel düzenlemeler
ve araç türlerine ilave olarak yüzyüze engelli örneklerle görüşmelerde engelliler, trafik mevzuatı ve bürokratik işlemlerin kendilerinin de mekan ve hizmetlerden rahatça yararla- nabilmeleri yönünde değiştirilmesini istemişlerdir. Ayrıca trafikteki işaretlemelerin(işaret levhaları,yönlendirme tabelaları anlaşılır, yerinde, standartlara uygun olmasının kendileri için çok önemli olduğunu belirtmişlerdir. Bu tür somut çalışmaların gerek merkezi idare gerekse yerel idareler bazında iletilmesi ve sıkıntılarının muhataplar tarafından dikkate alınmasını talep etmişlerdir.

- Engellilerin kentte bağımsız ve istenen düzeyde bir yaşam sağlanabilmesi; kaza riskleri ile en az düzeyde karşılaşabilmesi için ilgili tüm birey, kurum ve kuruluşların konuya sahip çıkması ile mümkündür. Bu kapsamda merkezi ve yerel yönetimler, meslek odaları, araştırma ve eğitim kurumlan, sivil toplum örgütleri ile medya kendilerine düşen  görevi,  birbirlerinin  uzmanlık  alanlarına  müdahale  etmeden  yerine  getirmelidir. Günümüzdeki evrensel bakış açısına göre engelliler, toplumun tüm olanaklarından eşit fırsatlarda yararlanması gereken bireylerdir. Bu amaçla, toplumsal ve fiziksel çevre, engelliler de dahil olmak üzere tüm insanların gereksinimlerini karşılayacak biçimde düzenlenmelidir.

Kaza risklerini azaltmak için engelli bireylerle birebir yapılan analiz çalışmasından sonra, engellilerin sorunları yol gösterici uygulamaya yönelik proje üretilmelidir. Yaya yolları, doğrultu, dönüş yarıçapları, eğimleri ve ek kolaylıkları (korkuluk, oturma yerleri, aydınlatma elemanları vb.) ile engelli gereksinmelerini karşılaması sağlanmalıdır.

- Tasarımda sadeliğe ve okunaklılığa özen gösterilerek engelsiz mekan yaratılmaya çalışılmalıdır.

-  Engellilere  yönelik  uygulama  projelerinde  mekanların  tanımlı,  sürükleyici, odaklayıcı, birleştirici olması sağlanmalıdır. Engelli bireyler için kaza risklerini azaltı-
cı  düzenlemelerde  hedef,  yeni  yapılaşacak  alanlar  açısından  engelsiz  fiziksel  çevreler oluşturulması ve mevcut çevrelerin niteliği iyileştirilmesi, erişilebilirliğinin arttırılması olmalıdır. Engellilerin bina kullanımlarında ise ayrı kapı ya da giriş yerine diğer bireylerin kullandığı kapıya, ana girişe rahat erişebilirliği anlamında yeniden düzenlemesi yapılmalıdır.

- Engelsiz iz’in ve özellikle duyumsanabilir yüzey malzemesi ile oluşturulan duyumsanabilir yüzeyin bireysel kullanılan motorsuz taşıtlar olan bisiklet, ve belki gelecek dönemde kullanımları artacak segway, kaykay, paten kullanımları ve güzergahları ile çakışmamasına dikkat edilmelidir.

- Toplumda diğer insanların tutum ve davranışlarında hoşgörülü olması önemlidir. Bu konuda toplumda özellikle eğitim-öğretimde ve belli toplumsal etkinlikler ile, engellilere, engellilerin toplumsal yaşama kısıtsız/engelsiz katılımını sağlamaya yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.

KAYNAKLAR

ADA Standards for Accessible Design- Accessibility Guidelines For Buildings And Faci- lities, As Amended, Washington D.C.,(2002)

AKDOĞAN, Y “Merkezi ve Yerel Yönetimler Açısından Özürlüler Sosyal Politikası”, Öz-Veri, cilt:3, sayı:2,ss837-851. .(2006)

BULDURUR, Mesture Aysan&Yavaş,Hanife, “Kentsel mekanın özürlülerce kullanımının değerlendirilmesi: İstanbul örneği ÖZ-VERİ Dergisi, T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Hakemli /Süreli Yayını, Cilt:4, Sayı:1, Ağustos (2007), Ankara

City Of Toronto, Accessibility Design Guidelines, Toronto, (2004).

ÇAKMAK Yılmaz, B., , Engellilerin Sosyal Hayata Katılmasında Fiziksel Çevre Düzen- lemelerinin Rolü, ÖZ-VERİ-cilt 3, sayı 2,ss 863-879. (2006)

ÇAKMAK Yılmaz, BEngellilerin Sosyal Hayata Katılmasında Fiziksel Çevre Düzenle- melerinin Rolü, Öz-Veri,cilt:3, sayı:2,ss863-879. .(2006)

KAPLAN, Hülagü, Ulvi,Hayri,, “Engelsiz Tasarım: Anlamı, İçeriği Ve Ankara’da Ger- çekleştirilen Bir Saha Çalışmasının Sonuçları” ÖZ-VERİ Dergisi, T.C. Başbakanlık Özür- lüler İdaresi Başkanlığı Hakemli /Süreli Yayını, Cilt:4, Sayı:1, Ağustos (2007), Ankara

TSE,Türk Standardı, TS 12576, “Şehir İçi Yollar-Özürlü Ve Yaşlılar İçin Sokak, Cadde,   Meydan   Ve  Yollarda  Yapısal   Önlemler   Ve   İşaretlemenin   Tasarım   Kuralları”, Ankara,(1999)

TSE,Türk Standardı, TS 9111, “Özürlü İnsanların İkamet Edeceği Binaların Düzenlenmesi Kuralları”, Ankara, (1991)

ULVİ, Hayri, Kaplan, Hülagü, 2007, “Kentiçi Trafikte Engelliler Ve Engelsiz Tasarım: Ankara Kent Merkezinden Örnekleme”,4. Trafik Ve Yol Güvenliği Ulusal Kongresi, Ken- tiçi Trafik; Problemler Çözüm Yaklaşımları, TRODSA,23-25 Mayıs (2007), Ankara

UNİTED NATİONS - Economic and Social Comissions For Western Asia, Accesibility
For The Disabled- A Design Manual For A Barrier Free Environment,(2003)

Atıfta bulunulan kanunlar ve Web siteleri:

Engellilerin haklarına ilişkin sözleşmenin onaylanmasının uygun bulunduğuna ilişkin Kanun No:5825,Kabul:3.12.2008, Resmi Gazete Yayım:18.12.2008, Sayı 27084(Birleşmiş Milletler, 30 mart 2007 tarihinde Newyork’ta imzalanan ‘engelli haklarına ilişkin sözleşmenin onayı’)Karayolları Trafik Kanunu kanun no:2918

http://www.design.ncsu.edu/cud/-Center for Universal DesignNCSU-home,15/07/2009

http//www.google.earth.com,2005

http://www.ozida.gov.tr/yeni mevzuat/engelli kişilerin hakları.htm, 15/07/2009

http://wowturkey.com"  Rıfat  Behar  Arşivi,engelli  vatandaş; Abdurrahman  Gençoğlu, Zonguldak, Gazipaşa, 05.02.09

Ek1. Anket formu

KENT İÇİ ULAŞIMDA ENGELLİLERİN KARŞILAŞTIKLARI KAZA RİSKLERİ KONUSUNDA  BİLGİ EDİNİM ANKETİ

Bu anket engellilik tanımına göre bir engeli bulunan kişilerin kent içi ulaşımlarındaki risk  durumunu  araştırmak  amacı  ile  hazırlanmıştır.  Engellilerin karşılaştıkları/ karıştıkları kazalar, kentsel  fiziksel çevre ve ulaşım koşullarından ileri gelen riskler bu kapsamda, Gazi Üniversitesi mensubu Hülagü Kaplan ve Hayri Ulvi tarafından araştırılmaktadır. Bu anket söz konusu araştırma veri tabanının  önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Ankete katılarak, konunun araştırılmasına verdiğiniz destek için size teşekkür ederiz.

Doç.Dr. Hülagü Kaplan                                                 Arş.Grv. Hayri Ulvi, Yüksek Şehir Plancısı
hukaplan@gmail.com                                                           hayriulvi@gmail.com

Gazi Üniversitesi Mühendislik- Mimarlık Fakültesi
Şehir Ve Bölge Planlama Bölümü
Celal Bayar Bulvarı 06570 Maltepe Ankara

Anket Yapılan Kişi Adı:  ……………….......................  Anketör Kodu: ……….……..

Tarih: …...../…..…/2009                                                   Saat: …………………………

Anket Yapılan Kent:…………....….......….İlçe:…….…………… Yer: ………......…..

Engel çeşidiniz?      Görme(1)                            işitme(2)          ortopedik/fiziksel(3)
                                     zihinsel(4)                         diğer(5) ……………

Engel nedeni?   Doğuştan (0)     sonradan(1)      kaza(1.1)  hastalık(1.2)    terör(1.3)

Yaş: -18(1)     19-25(2)     26-35(3)      36-45(4)     46-55(5)      56-65(6)     65+(7)

Görme Engelliler için Belirlenen Kaza Riskleri

FİZİKSEL  DÜZENLEME  KAYNAKLI   KAZA  RİSKLERİ  LÜTFEN  BOŞ KUTUCUKLARA   BİR  GÖRÜŞÜNÜZ  VARSA  YAZDIRINIZ  VE  KAZA RİSK DÜZEYİNİ ÇARPI İLE İŞARETLETİNİZ.

YÜRÜME ENGELLİLER İÇİN BELİRLENEN KAZA RİSKLERİ
FİZİKSEL DÜZENLEME KAYNAKLI KAZA RİSKLERİ LÜTFEN BOŞ KUTUCUKLARA BİR GÖRÜŞÜNÜZ VARSA YAZINIZ VE KAZA RİSK DÜZEYİNİ ÇARPI İLE İŞARETLEYİNİZ.

NOT:Koyu renk ile belirtilen problemler her iki engelli grup için de problem teşkil etmektedir.
İŞİTME  ENGELLİLER İÇİN BELİRLENEN KAZA RİSKLERİ
FİZİKSEL DÜZENLEME KAYNAKLI KAZA RİSKLERİ LÜTFEN BOŞ KUTUCUKLARA BİR GÖRÜŞÜNÜZ VARSA YAZINIZ VE KAZA RİSK DÜZEYİNİ ÇARPI İLE İŞARETLEYİNİZ

TAŞIT KAYNAKLI KAZA RİSKLERİ
Bu soruyu kentiçi ulaşımınız sırasındaki deneyiminize dayanarak cevaplayınız. Herhangi bir yolda siz karşıdan karşıya  geçerken  aşağıdaki  taşıtların   oluşturduğu  kaza  riskini  karşısındaki  ilgili  kutularda  X  işaretliyerek belirtiniz. Ankete katılan görme engelli kişi karşıdan karşıya geçişlerde yardım alıyor ise , cevap için yardım verene danışabilir.