ARAŞTIRMANIN AMACI
İş sahibi olabilmek, özürlülerin başkalarına yük olmadan toplumda yer edinmelerini sağlayan önemli bir koşuldur. Ancak, özürlülerin istihdamında gerek diğer ülkelerde gerek ülkemizde yoğun sorunlar yaşanmaktadır. Bu sorunların kökeninde özürlülerin çalışma yeterliliklerine olan güvensizlik gelmektedir. Ayrıca, özürlülerin eğitim yetersizliğinden dolayı iş piyasasında talep edilen niteliklere sahip olmamaları da istihdam edilebilme şanslarını olumsuz yönde etkilemektedir.
Ülkemizde özürlülerin istihdamında kota-ceza yöntemi benimsenmekte, istihdamı destekleyen hizmetler ihmal edilmekte ve yeni istihdam teknikleri üzerinde çalışmalar yetersiz kalmaktadır. Toplumsal bütünleşmenin ön şartlarından birisi olan istihdamda hedeflenen noktanın çok gerisinde kalınması yeni çalışmaların yapılması gerekliliğini ortaya koymuş ve bu doğrultuda 2005 Yılı Özürlülerin İstihdamı Yılı olarak ilan edilmiştir.
Özürlüler İdaresi Başkanlığı, benimsenen kota-ceza yönteminin tek başına başarıya ulaşamaması ve özürlülerin istihdamında hedeflerin çok gerisinde kalınması nedeniyle 2005 yılında ve sonrasında diğer tekniklerin de ülke gündemine alınması gerektiği anlayışını benimsemiştir. Bu anlayış doğrultusunda özürlülerin istihdamında kullanılan “korumalı istihdam” tekniğinin ilgili tüm taraflarca tartışmaya açılması için çalışmalar yapılması kararlaştırılmıştır. Ayrıca halen yasallaşma sürecinde olan Özürlüler Hakkında Kanun Tasarısı Taslağı’nda da korumalı işyerleri bir istihdam yöntemi olarak yerini almış ve alt yapı çalışmalarının başlatılması gerekliliği doğmuştur.
Bu görüş doğrultusunda ülkemizde halen faaliyette bulunan korumalı işyerlerinin incelenerek çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmeleri, bulundukları öznel koşullarda işlerlik kazanabilmeleri ve örnek modeller geliştirilmesi amacıyla kapsamlı bir araştırma başlatılmıştır.
TANIMLAR
Korumalı İşyeri: Normal işgücü piyasasına kazandırılmaları güç olan özürlüler için mesleki rehabilitasyon ve istihdam oluşturmak amacıyla devlet tarafından teknik ve mali yönden desteklenerek çalışma ortamının özel olarak düzenlendiği işyerleri.
Korumalı İşyeri Statüsü: Çalışanlarının bir yönetmelikle belirlenecek oranını özürlülerin oluşturduğu veya özürlülere yönelik çalışmaları ile işyerine korumalı işyerine sağlanan teknik ve mali destek sağlanma şartlarını taşımayı ifade eder.
Özürlülük durumları sebebiyle işgücü piyasasına kazandırılmaları güç olan;
Zihinsel özürlüleri,
Ağır dereceli özürlüleri,
Eğitim seviyesi düşük özürlüleri,
Kadın özürlüleri öncelikle hedeflemektedir.
ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ:
Araştırma kapsamına alınan işyerleri; 2001 yılında Özürlüler İdaresi Başkanlığı tarafından yayımlanan ve 1995-2000 yıllarını kapsayan “Özürlüler İçin Ülke Raporu”nda yer alan bilgiler çerçevesinde belirlenmiştir. Bununla birlikte, bazı merkezler görüşmeler yoluyla belirlenmiştir.
Başkanlık, belirlenen korumalı işyerlerine 2003 yılı Mayıs ayında soru formlarını göndermiş ve gelen cevaplar çerçevesinde araştırmanın birinci aşaması tamamlanmıştır.
Başkanlık 2003 yılında yapılan çalışma sonuçlarına göre korumalı işyerleri ile iletişime geçmiş ve yenilenen soru formları ile 25 Mayıs-15 Haziran 2004 tarihleri arasında 14 korumalı işyeri (özürlü çalışma merkezi, atölye) ziyaret edilerek araştırma gerçekleştirmiştir. Araştırma kapsamına alınan iş yerleri:
1. Bedensel Engelliler Derneği Hakkari Şubesi Tekstil Atölyesi
2. Bedensel Engelliler Derneği Hakkari Şubesi Arcılık Uygulaması
3. Batman Halk Eğitim Merkezi Gümüş İşlemeciliği Kursu
4. Batman Halk Eğitim Merkezi Oltu Taşı İşlemeciliği Kursu
5. Diyarbakır Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Vakfı Bedensel Ev Tekstil ve Galoş Atölyesi
6. Diyarbakır Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Vakfı Bedensel Vaksan Ayakkabı Üretim Atölyesi
7. Karadeniz Ereğli Fiziksel Engelliler İş Atölyesi, Mesleki Rehabilitasyon ve Eğitim Merkezi
8. Vakıf Tekstil Özürlüler Beceri Kazandırma ve İstihdam Merkezi Atölyesi
9. Türkiye Sakatlar Derneği Zonguldak Şubesi Mesleki Rehabilitasyon ve İş Atölyesi Merkezi
10. Türk Spastik Çocuklar Derneği Zonguldak Şubesi İş- Uğraşı ve Kaynaştırma Merkezi
11. Çaycuma Özürlüler Rehabilitasyon ve Aile Danışma Merkezi
12. Vakıf Sağlık Ürünleri Sanayi Ticaret Limited Şirketi
13. Omurilik Felçliler Derneği Tekstil Atölyesi/Folyo Atölyesi / Resim Atölyesi
14. Dilek Sabancı Gülen Yüzler Engelliler Mesleki Rehabilitasyon ve İşyeri Projesi
Araştırma kapsamında ziyaret edilen merkezlerde gerçekleştirilmesi planlanan görüşmelerde standart sağlanması amacıyla 20 soruluk bir soru formu geliştirilmiş ve görüşmeler bu soru formu yardımıyla gerçekleştirilmiştir. Yapılandırılan bu görüşme formunda; korumalı işyerinin adres bilgileri, mülkiyet durumu, kuruluşu, işbirliği yapılan kurum ve kuruluşlar, üretim yapılan/yapılması planlanan alanlar ve izlenen yöntem, mesleki rehabilitasyon, mesleki rehberlik uygulamaları ve destek hizmetler, gelirler, giderler ve karşılanma yöntemleri, pazarlama yöntemleri ve karşılaşılan sorunlar, hedefler, çalışan özürlülerin çeşitli değişkenler açısından özellikleri, iş alanı ile ilgili başlıca sorunları ve sosyal güvenlik durumları, işyerinde özürlülere yönelik düzenlemeler ve çalışan eğiticilerin profili gibi konularda bilgi alınmasını sağlayıcı sorular yer almıştır. Ayrıca görüşülen kişinin görüşlerini ve önerilerini daha özgürce ifade edebilmesini sağlamak amacıyla açık uçlu sorulara da yer verilmiştir.
Geliştirilen bu soru formu yardımı ile ziyaret edilen merkezler korumalı işyerleri kriterleri açısından değerlendirilmiştir. Bu kriterler:
Korumalı işyerleri normal işgücü piyasasında yer alamayan ağır ve zihinsel engelliler için oluşturulmalı, işyerleri ; özürlülerin normal işgücü piyasasında çalışabilmelerini sağlayacak geçiş mekanizmaları olarak tasarlanmalıdır.
© 2005- T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi - Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı